Саха  литературатыгар  А.Е.Кулаковскай, А.И.Софронов, П.А. Ойуунускай,      Н.Д.Неустроев  ааттара үрдүк суолталааҕын  курдук  саха тыла  наука буолан  сайдарыгар Семен  Андреевич Новгородов  аата, кини өҥөтө быһаччы суолталаах.

 

    Семен Андреевич баара - суоҕа  күн  сиригэр  32 эрэ  сыл  олорбута. Ол эрээри  оччотооҕу  саха  бастакы үөрэхтээх эдэр  ыччата  төрөөбүт норуотугар  үөрэх  хайаан да  наадалааҕын  өйдөөн, ону  олоххо киллэриигэ ис  сүрэхтэн  дьулуһан   үлэлээбитин курдук  Новгородов  кылгас  олоҕун эмиэ  онно анаабыта.
 


    Кини  1892  сыллаахха олунньу  13  күнүгэр  Чурапчы  улууһугар, Болтоҥо  нэһилиэгэр 10  оҕолоох  ыалга  6-с  оҕонон  күн  сирин  көрбүтэ.

    Бастакы  учууталынан  1902  сыллаахха  үөрэппит  Андрей   Винокуров  буолар. Уонча  оҕону мунньан  чааһынай үөрэппит. Сэмэн киниэхэ  сылтан  ордук  курдук  үөрэнэн  баран  ахсааны ааҕар, суруйар, нууччалыыттан  кыратык  тылбаастыыр  буолар. Онтон  1903 с. Иван  Трофимович  Цыценко диэн  судаарыскай киһитигэр  үөрэнэр. Киниэхэ  реальнай  училищеҕа  киирэргэ  үчүгэй билиини  ылар, кэлин  бэйэтэ  да  итинник  диэн  ахтар  эбит.

    1905 с. атырдьах  ыйын  12 күнүгэр Сэмэн  куораттааҕы  реальнай училище бастакы  кылааһыгар  үөрэнэ  киирэр. Оччотооҕу училище 7 сыл үөрэтэн  орто үөрэх  аатын биэрэр эбит. Уонна  училищены бүтэрбиттэр эрэ үрдүк  үөрэххэ үөрэнэр  кыахтаахтар этэ. Бу сыллардаахха "Саха  саҥата" диэн 1-кы саха  сурунаала  тахсар, Кулаковскай, Софронов  айымньылара бэчээттэнэллэр. Новгородов эмиэ  таһааттарар. "Сайын", "Таатта ырыата", "Сут ырыата", "Хонон турарбыт  ырыата" - диэн  норуот  айымньытын туһанан суруйбут ырыаларын бэчээттэтэр.

    1912 с. училищены туйгуннук үөрэнэн  бүтэрэр. Кылгастык Якутскай уокуругар  Еловскай  дьаамҥа начальнай  оскуолаҕа, онтон Бүлүүгэ  4 кылаастаах училищеҕа учууталлыыр. Онно  үлэлии сылдьан Петербург  куоракка  баран   үөрэнэр, оччолорго  сүрдээх  хорсун  санааны  ылынар. Үөрэнэ  барарыгар кыһыннаах  сайын  бэлэмнэнэр, самоучка, гимназия  программаларын үөрэтэр, хамнаһыттан  уурунан 140 солкуобайы  мунньунар уонна 1913 с. атырдьах  ыйыгар  барар  уонна  үөрэххэ, Илиҥҥи норуоттар  тылларын  үөрэтэр факультекка киирэр.

     Ити  сыл  "Бүтүн Россиятааҕы  норуот  үөрэҕириитин  туһунан" туһунан мунньах  буолар. Новгородов  Саха  сирин  аатыттан  кыттар. "Сахалар  тустарынан, кинилэр  оскуолаларын уонна үөрэххэ бырааптарын  чааһынан" диэн  дакылаат  оҥорор. Саха оскуолаларын, оҕолорун саха тылынан үөрэтэргэ, сахалыы  учебниктары бэчээттииргэ  үбүнэн  көмөлөһөргө  тыл этэр. Мунньах  2 пууннаах  резолюция ылынар: 

1. Саха үөрэнээччитин төрөөбүт тылынан үөрэтии.

2. Инникитин научнай  ньымалары уонна холобурдары туттар саха национальнай оскуолатын тиибин үөскэтэргэ  дьулуһуу.

    1916 сыллаахха "Якутские вопросы" хаһыакка "Саха интеллигенциятын сүрүн соруктара"  ыстатыйата тахсар. Саха норуотун үөрэҕириитигэр саха интеллигенцията улахан оруоллааҕын бэлиэтээн этэр. Ол сыл биир улахан үлэтинэн Пекарскай тылдьытыгар рецензия бэчээттэтиитэ буолар.

    Кини төрөөбүт тыла син атын омук  тылларын курдук, үөрэҕэ да суох буоллар бүтүн норуот кэпсэтэр, туттар тыла буоларын дакаастыыр. Революция иннинэ национальнай баттабыл-атаҕастабыл улахан этэ. Хол., 1912 сыллаахха  Якутсайга таҥара кинигэлэрин сахалыы тылбаастыыр туһунан православнай-миссионерскай общество мунньаҕа буолбута. Онно семинария учуутала Соловьев "Дьиикэй племялар аайы туох үөрэҕин тэрийэбитий, баҕардар үөн курдук быардарынан да сыылыннынар, дьикээрдэр дьиикэй тылларын өрө көтөҕөр сааттаах дьыала" - диэн сидьиҥник саҥарар. Онон оччотооҕу кэмҥэ күүстээх санаалаах, оҥорор дьыалаҕа бигэ эрэллээх буолан төрүт тыл иһин охсуспут хорсун киһи буолар.