Menu
Уникальная программа управления весом faberlic.
Детская одежда faberlic на faberllena.ru

Ийэҕэ таптал

…Ким барыта сир оҕото,

Ким барыта Ийэ оҕото,

Ким барыта ыал оҕото,

Ким барыта олох сорҕото.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин  суруйааччыларын союһун чилиэнэ Харлампьев Василий Пудович – Хара Лааҥкы  “Ийээ, иһит...”  хомуурунньуга төрөппүт оҕо ийэтигэр бэриниилээх тапталыгар ананар. Манна киирбит хоһооннор оҕо саас сылаас ахтылҕанынан илгийэллэр, тулаайах оҕо киһи буолар, сырдыкка-кэрэҕэ тардыһыыта күүстээҕин туоһулууллар. Кыра Вася айар талаана оҕо хаһыатыттан  “Бэлэм буолтан” саҕаламмыт. Кылгас  хоһоонноро хаһыакка бэчээттэнэн уолчааны кынаттаабыттара. Поэт дьоллоох оҕо сааһын кэрэтин туох даҕаны күлүгүрдүбэт, барыта ыраас, сырдык:

Дьоллоох кэмнэр этилэр –

Биһиги хаары эрийэрбит,

 Дьоммут сыбах сыбыыллар,

Биһиги аты саттыырбыт...

“Эрдэ тулаайах хаалан, интернат дьиэҕэ иитиллэн киһи буолбутум” -  диэн поэт ахтар уонна салгыы:

Иитэр дьиэҕэ иитиллибит

Илим хараҕыныы иэстээхпин,

Оҕочоос олохпор имиллибит

Ойум дьолломмут чиэстээхпин.

 Ийэҕэ суругар Сиргэ төрөөбүт киһи барахсан олоҕун аҕыйах тылынан кылгастык, уу судургутук кэпсиирэ сүрдээх истиҥ-иһирэх, сылаас тыыннаах:

Ийээ, иһит — кыра уолуҥ киһи буоллум

Ииспэрэй олоххо оннубун буллум,

Саҥа үйэ астаах сандалыгар олороммун –

Сиппэтэхпин ситэрээри күннэри оһоробун...

В.П.Харлампьев – Хара Лааҥкы  олох туһунан толкуйдатар,  айылҕа кэрэ көстүүтүн дьүһүйэр, нарын таптал иэйиитин, саха тылын дорҕоон тойугун хоһоонноругар истиҥник нарылыыр.  Кини иэйиилээх хоһооннорун оҕо-аймах, дьон-сэргэ сөбүлээн ааҕар.

Ити курдук, ханнык да киһи  ийэ барахсаҥҥа  оҕолуу сылаас таптала сөҕүрүйбэт, уостубат. Поэт Хара Лааҥкы эппитинии:

Ийэм сыта, билэр минньигэс сытым

 

Илэ илгийэн, сүрэхпин уоскутта...

“Ийээ, иһит...” кинигэтин ааҕааччылага билиһиннэрии.

Василий Пудович Электроннай библиотекаҕа кинигэлэрин киллэртэрэргэ көҥүл сурукка илии баттыыр.

 

 Людмила Ефремова, кыраайы үөрэтэр салаа сүрүннүүр библиотекара.

 

 

 

 

 

Тохсунньу 25 күнүгэр саха талааннаах бэйиэтэ

Сивцев Ефрем Степанович - Таллан Бүрэ

төрөөбүтэ 110 сыла

Саха биир талааннаах, ураты уобарастаах, киэн туттар бэйиэтэ Ефрем Степанович Сивцев – Таллан Бүрэ 1909 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1926 сыллаахха советскай-партийнай оскуолаҕа киирэр. Таллан ааҕар-суруйар буолуоҕуттан ыла Пушкин, Лермонтов, Жуковскай, Гейне, Гете, Петефи кинигэлэрин умсугуйан аахпыта. Кинилэр айымньылара эдэр уолу поэзия алыптаах эйгэтигэр сыстарыгар көмөлөспүттэрэ. Кини саха поэзиятыгар ураты уобарастаах, таайтарыылаах хоһооннорунан биллэр бэйиэт буолар. 1937 сыллаахха Москваҕа “Хоһооннор” бастакы кинигэтэ тахсыбыта.

Кимиэхэ да маарыҥнаабат ураты суоллаах бэйиэти саха биллиилээх бэйиэттэрэ уонна суруйааччылара үрдүктүк сыаналаабыттара. Ол курдук саха норуодунай бэйиэттэрэ: Эллэй – “хорсун дьоннор хоһоонньуттара”, онтон Савва Тарасов – “үчүгэй Өлүөнэ ырыаһыта”, Күннүк Уурастыырап – “үрдүк сиртэн үөтүүлээх Таллан Бүрэ бухатыыр” – диэн ааттыыллара. Ефрем Степанович Сивцев – Таллан Бүрэ учуутал идэлээх буолан элбэх ыччаты саха тыла сайдарыгар, оҕо-аймаҕы тыл дьикти абылаҥар угуйбута. Кини оҕо тылынан күнү көрөн баран “Дуаальти” диэн саҥа аллайбытынан күҥҥэ саҥа аат иҥэрэр. Баччыр оҕо тылын хоһоонугар сатабыллаахтык кыбытар:

Кыһын этэ. Олунньу бүтүүтэ.

Түннүккэ Поэт, кыракый кыыс.

Күнүскү күн күлүмнүү тыгыыта

Хараҕа саатан,мичээрэр кыыс,

Кыыска поэт күн аатын үөрэтэр

Кыыс саҥарбат. Күнү өр одуулуур –

Уонна эмискэ: “Дуальти диир!” –

Ах барар манна тыл аптааҕа,

Сирэйэ үөрүүнэн сыдьаайа,

Саҥа тылланан, поэт ааттааҕа

Хат – хат эттэ “Дуаальти! Дуаальти!”

Дуаальти... Күн ырааҕа

Киниэхэ иһиллэр,

Халлаан, сарыал ырааһа

Ити тылга сылдьар...

Итинтэн ордук күнү

Ааттыырбын билбэтим.

Кыыс талбыт бары тылтан

Барытыттан талбатын.

Киһи кылгас олоҕор

Тугу эмэ дьайар

Айар дьиктини сороҕор,

Сороҕор таах өлөр.

Баҕар, мантан дьиктини

Ол кыыс дьайыа суоҕа

Баҕар, элбэҕи кини,

Элбэҕи айыаҕа...

Бэйиэт оҕо сайдар кыаҕын, инникин эридьиэстээн, түстээн биэрэр.

Таллан Бүрэ оҕолор барахсаттар тустарынан бэртээхэй хоһооннору үйэтин тухары элбэхтик суруйара. Кинилэргэ анаабыт хоһоонноро “Хатыыска”, “Хаҥкыһыт”, “Маҥнайгы тэлии”, “Тойон ыҥырыа”, “Үрүмэччи”, “Уук оҕолор”, “Сааскы сарыал” сырдыгынан сыдьаайаллар, сүрэҕи үөрүүнэн толороллор. Бу хоһооннорго “күн” диэн тыл элбэхтик туттуллар, өҥнөр араастара оонньууллар “көмүс”, “күөх”, “сырдык”, “маҥан”, “күөх толбон”, “киэҥ хочо”, “көҕөрөр ача”, “көмүс долгуннар”, “солко мотуок”, “күөх сирэм”, “сырдык ситим”, “аламай күн”, “маҥан хаар”, “күөх сайын”, “сырдык уот”. Деталлары тыыннааҕымсытан көрдөрөр: “көрсүө таммах”, “үөрбүт кыламан”.

Таллан Бүрэ айылҕа лирикатын кэрэтин сатаан дьүөрэлээн дьүһүйэр. Күн-дьыл уларыйыыта айылҕаҕа тупсан, күлүмүрдээн көстөр

Бэйиэт орто саастаах оҕолорго “Көмүс муос” поэмата биир бастыҥ айымньы буолар. Бу поэма – саха номоҕор олоҕурбут мындыр ис хоһоонноох остуоруйа буолар. Сээркээн Сэһэн аан дойду кулгааҕа-хараҕа буолан хоту дьонун көрөн-истэн олорор. Аны дьиэтэ-уота диэн тиит көҥкөлөйүгэр тутуллубут тииҥ уйатын саҕа ампаар дьиэлээх. Таҥаһа саба маннык ойууланар:

Биир тииҥ тириитэ саҕынньахтаах,

Кутуругун төбөтө моойторуктаах,

Тииҥ баттаҕа – бэргэһэлээх,

Кэлин тыһа – этэрбэһэ,

Илин тыһа – үтүлүгэ.

Сээркээн сэһэн оҕонньору сүүрэр атахтаах, күтүр кынаттаах, бары тохтуу биэрэн, бэркэ сэргээн истэллэр. Хоту дойдуттан аргыардаах ала оҕус тахсан араллааны оҥорор. Кыыдааннаах Кыһыҥҥа абаран, Сээркээн Сэһэн көтөр кынаттаахтар, сүүрэр атахтаахтар мунньахтарын ыҥырар. Мунньах кыскыардаах кыһыны Хотой Хомпорууҥҥа үҥсэн уураах таһаарар. Илдьити истэн, сотору буолаат соҕурууттан Хотой көтөн кэлэн, муҥураат тииккэ олорон эрэн чаҥыргыыр, кыланар, кыһын мууһун, хаарын тоҕо илгистэр. Тымныы оҕуһун көмүс муоһа булгу баран, булгунньах кэтэҕэр түһэр.

Оо, Кыһын күүһэ эһиннэ,

Куотуон кубулҕата бүттэ:

Саас – кэрэ кэм кэтэһиилээх илдьитэ –

Кыһыны сонордоон манна ситтэ!

Онно дьэ Кыһын кыһыйда, абарда,

Сандал саастан куотан иһэн,

Сытыы тыаллаах хаарынан ыһан,

Часкыйа, саана хоту барда...

Поэмаҕа Сээркээн Сэһэн уобараһа дьон аймаҕы харыһыйааччынан, араҥаччылаачынан бэриллэр. Поэма сүрүн идеята киһитийии, сиэрдээх буолуу.

Таллан Бүрэ поэзията, биһиги санаабытыгар, саха норуотун уус-уран айымньытын уонна аан дойду классическай поэзиятын үтүө үгэстэрин, сырдык тыыннарын иҥэринэн үөскээбит буолан олох бэйэтин курдук судургу уонна муударай.

Дэлэҕэ да саха народнай бэйиэтэ Семен Данилов этиэ дуо: “Таллан Бүрэ поэзията дьикти, киир, сырыт кини саарыстыбатыгар. Манна барыта үрдүк үрүттээх, сырдык сыдьаайыылаах, үчүгэй өрүттээх. Бу саарыстыбаттан эн санааҥ сырдаан, өйүҥ үрдээн, сүрэҕиҥ тэбиитэ эрчимирэн тахсыаҥ” – диэбитэ.

 

 

Л. В. Ефремова,

Оҕо уонна ыччат киинин Кыраайы үөрэтэр салаатын сэбиэдиссэйэ

 

 

 

 

 

 

 
 
НАВЕРХ Яндекс.Метрика