Menu

Ааспыт  үйэ 70-с сылларыгар “Бэлэм Буол” хаһыат мин өйбөр-санаабар

 

            Ханнык баҕарар суруллар ыстатыйа сыаллаах-соруктаах буолар. Быйыл, 2020 сыл, от ыйын 1 күнүгэр Саха сиригэр аан бастаан “День национальной печати” ыытыллар. Саха Республикатын Национальнай библиотекатын иһинэн “Оҕо ааҕар киинигэр” “Бэлэм Буол” хаһыат 1941 сыллааҕы нүөмэрдэрэ хараллан сыталлар. Олортон 1941 сыл нүөмэрдэриттэн билиһиннэриэхпин баҕарабын.

Бастатан туран, “Бэлэм Буол” хаһыат 1941 сыл, бастакы нүөмэрин ырытыах иннинэ, мин ааспыт үйэ 70-с сылларыгар бу хаһыат хайдах миэхэ дьайбытын туһунан аҕыйах этиинэн билиһиннэриэхпин баҕарабын.

            “Бэлэм Буол” мин оҕо сааспын кытта тэҥҥэ улааппыт хаһыатым диэтэхпинэ олох сыыспатым буолуо. Советскай Союз аан дойдуга саамай элбэхтик хаһыаттары ааҕар дойдунан биллэр кэмэ этэ. “Бэлэм Буол” – саастаах, кырдьаҕас, дьоһун хаһыат. Олох сайдар устуоруйатын, түһүүтүн-тахсыытын тэҥҥэ эллэһэн кэлбит, буолбут туһунан баары, дьиҥнээҕи кэпсиир туоһу, чахчы, ону сэргэ оҕо хаһыата буоларын быһыытынан араас араҥаны кытары үлэлэһэр киэҥ ис хоһоонноох хаһыат буолар. Ол курдук, билии-көрүү, өй биһигэ, уйаара-кэйээрэ биллибэт хаһыат муората, төһөлөөх элбэх оҕо өйүн-санаатын байыттаҕа, билиитин дириҥэттэҕэ, үгүс оҕо олоҕун оҥосторугар далаһа буоллаҕа. Оҕо-аймахха, дьиэ кэргэҥҥэ 80-тан тахса сыл “Бэлэм Буол” иитэн-үөрэтэн таһаарда. “Бэлэм Буол” хаһыат – олох биир саҥа кирбиитигэр үктэнэр кэрдиис кэмнэри ситиһиннэрэр оҕо ураты, киэҥ көрүүлээх, билиилээх буолуутугар улахан оруоллаах. Хаһыат өй-санаа, баай духуобунас, ийэ дойдуга, үлэҕэ таптал, чиэс, ил-эйэ ситимэ буолар. Ол курдук, кыра эрдэхпинэ ийэлээх аҕам аан бастаан үһүс кылааска үөрэнэ сырыттахпына “Бэлэм Буол” хаһыаты суруттаран, ааҕан билиһиннэрбиттэрэ. Оскуолаҕа үөрэнэр кэммэр, оччотооҕуга начаалынай кылаастарга октябренок, орто сүһүөх кылаастарга пионер буолан, өрүүтүн үөрэхпитигэр кыһамньылаах, бэрээдэктээх буоларга кыһалларбытыгар “Бэлэм Буол” хаһыат улахан сыал-сорук туруорбута. Хаһыаты биһиги дьиэ кэргэнинэн ааҕар этибит, оҕолор уочаратынан “громкай читка” дьоммутугар оҥорор этибит. Бэһис кылааска үөрэнэ сырыттахпына, биир күн аҕам ыҥыран ылан: “Эн, Ксения, мин кэтээн көрүүбүнэн олус кыраайы үөрэтэр хайысхалаах эбиккин, онон быйылгыттан “Бэлэм Буол” хаһыаты икки экземпляр, ийэҕинээн сүбэлэһэн баран суруттарар буоллубут. Наадалаах матырыйаалы кырыйан мунньаргар» - диэтилэр. Онтон ыла миэхэ “Бэлэм Буол” хаһыат күн аайы кэтэһиилээх, үөрүүлээх түгэнинэн буолбута. Бу, билигин, сааһыран баран санаатахпына, төрөппүттэрбит 6 оҕону барыбытын сөпкө даҕаны иитэн таһааран үлэһит оҥорбуттар эбит. Ол курдук 3 кыыс библиотека иһинэн үлэлии сылдьабыт. Ити иккис экземпляр суруллубутуттан ыла муспут матырыйаалларым билигин үлэлии сылдьар үлэбэр куруук миэхэ сүбэ-ама, тирэх буолаллар.

           Чэ, мин иннибэр, “Бэлэм Буол” хаһыат 1941 сыллааҕы, тохсунньу бастакы нүөмэрэ арыллан сытар. Ырытыһан көрүөххэ, “Бэлэм Буол” хаһыат бастакы нүөмэрэ 1936 сыл, ыам ыйын 15 күнүгэр тахсыбыта. Бастакы редакторынан поэт Архип Георгиевич Кудрин – Абаҕаныыскай буолар.

         Онтон, бу тутан олорор “Бэлэм Буол” хаһыатым тохсунньу 1 күнэ, 1941 сыл бастакы нүөмэрэ. Хаһыат бастакы балаһата саҕаланар, хаһыат үөһээ өттүгэр “Бары дойдулар пролетарийдара, холбоһуҥ!”, “Ленин-Сталин дьыалатын иһин охсуһууга бэлэм буол”. Хаһыат бу нүөмэрэ Саҥа Дьыл бырааһынньыгар ананар, 1941 сылга. Хаһыакка киирбиттэр: Саҥа дьыллааҕы эҕэрдэлэр, хоһооннор, пьесалар, кэпсээннэр, оонньуулар, билгэлээһиннэр.

           Хаһыат иккис нүөмэригэр “Саха театрын 10 сыла” диэн ыстатыйа баар. Манна суруллар: “Саха театра төрүттэммититтэн ыла 10 сыллаах ситиһиилэрэ – советскай былаас ленинскэй-сталинскай национальнай политикатыгар тирэҕирэн, саха омук культурата саргылаахтык сайдан иһэрин көрдөрөллөр. Саха суруйааччылара, Суорун Омоллоон “Күкүр Уус”; Ефремов “Ини-бии” диэн пьесаларын туруорбут артыыстаа үчүгэйдик оонньуулар” - диэн суруллар. Маны тэҥэ, “Бурҕалдьы Булгуруйда” пьеса бэчээттэммит.

       Хаһыат үһүс нүөмэрэ “Үһүс чиэппэр саҕаланна” диэн саҕаланар. “Артегы саныыбын” Г.Поскачин хоһооно бэчээттэммит. Салгыы “Арктика бухатыырдарыгар хайҕал! (Мууһу солуур Георгий Седов борокуот героическай сырыытын бүтэрбитин 1 сыла туолуутугар)” ыстатыйа сырдатыллар. Ол курдук, легендарнай “Седов” борокуот начальнига Советскай Союз Геройа И.Д.Папанин; “Седов” борокуот капитана Советскай Союз Геройа К.С.Бадигин; “Седов” борокуот старшай механига Советскай Союз Геройа Д.Г.Трофимов, тустарынан ыстатыйа киэҥник суруллан сырдатыллар. Мантан салгыы “Ильич туһунан сборга бэлэмнэниҥ” диэн М.Зощенко “Ленинҥэ балык бэлэхтээбиттэрин туһунан кэпсээн” тахсыбыт.

          Салгыы «Бэлэм Буол” хаһыат  1941 сыл, бэс ыйын 6 күнүнээҕи нүөмэрэ “Физкультуранан дьарыктаныҥ” ыстатыйанан бастакы балаһа саҕаланар. Онтон салгыы,  А.А.Яблочкина, ССРС народнай артыыската “Мин сүбэлэрим” диэн оҕолор уус-уран айымньыларын көрүү олимпиадаларыгар сүбэ-ама ис хоһоонноохтук суруллубута, ааҕааччыны сэҥээрдибит буолуохтааҕа сэрэйиллэр. Якутскайдааҕы зональнай станция директора Володин “Саха сирин кыыллара” ыстатыйата хаһыат үһүс балаһатын ылар. Ыстатыйаҕа кыыллар олохторун, быһыыларын тустарынан сырдатыллар. А.Саввинов тылбааһынан “Аҕабыт уонна тыла суох кыыс” (нуучча остуоруйата) оҕолор ааҕыыларыгар анаан бэчээттэнэн тахсыбыт.

            Хаһыат 1941 сыл. бэс ыйын 13 күнүнээҕи нүөмэрэ “Пионерскай сайын кэллэ” диэн бастакы балаһа “Хонууга”, “Сайыҥҥы үлэбит” ыстатыйаларынан саҕаланар. Якутскайдааҕы зональнай станция научнай үлэһитэ “Саха сирин көтөрдөрө” үһүс балаһаны ылар. Манна, хара улар, куруппааскы, умсаах, туруйа о.д.а. көтөрдөр, бары бултанар көтөрдөр тустарынан сиһилии суруллан сырдатыллар.

          “Бэлэм Буол” хаһыат 1941 сыл, бэс ыйын 27 күнүнээҕи нүөмэрэ “Биһиги дьыалабыт кырдьыктаах дьыала. Өстөөх үлтүрүтүллүө. Кыайыы биһиэнэ буолуо! (В.М.Молотов). ССРС Совнаркомун председателин солбуйааччы уонна Атын Дойдулардааҕы Дьыалалар Народнай Комиссара табаарыс В.М.Молотов бэс ыйын 22 күнүгэр радионан этиитэ” бастакы балаһаҕа сырдатыллар. Иккис балаһаҕа “Советскай норуот биир сомоҕо түмсүүлээх. Биһиги Кыһыл Аармыйа уонна Кыһыл флотпут кыыллыйбыт фашистары үнтү охсуохтара. Пионердар, оҕолор, дойдубут оборонатыгар көмөлөһүөҕүҥ!” диэн лозунунан, ыстатыйанан бэриллэр. Лия Федорова, Якутскай, 11 кылаас үөрэнээччитэ “Төрөөбүт дойдубут көмүскэлигэр”, салгыы “Куруук бэлэммит”, “Бүттүүн обороннай значоктаныахпыт” ыстатыйалар суруллубуттар.

            Мантан салгыы “Бэлэм Буол” хаһыат 1938 сыл, тохсунньу 6 күнүнээҕи нүөмэрэ былыргы сахалыы латинице алфавитынан суруллан бэчээттэммит.

        Түмүккэ, этиэм этэ “Бэлэм Буол” хаһыат - политическай, моральнай, культурнай, интеллектуальнай, идеологическай үлэ хайысхатын тупсарыы – билиҥҥи олох ирдэбилэ, соруга буолар. Билиҥҥи сайдыылаах үйэҕэ «Кэскил” хаһыат ааҕааччылара, инники кэнчээри ыччаттара инникитин бэйэлэрин сайдыыларыгар тирэх, куорсун оҥостон тапталлаах хаһыаппытын инники күөҥҥэ илдьэ, ааҕа сылдьыахтара.

 

Суруйда: Яковлева Аксиния Дмитриевна

НАВЕРХ Яндекс.Метрика Яндекс.Метрика